6.2

Kennis, markt en innovatie

In de vervolgfase van het Deltaprogramma blijft kennisontwikkeling van belang voor de nadere uitwerking, voorbereiding en uitvoering van de maatregelen uit het Deltaplan Waterveiligheid en het Deltaplan Zoetwater en het op koers houden van de adaptieve strategieën.

Het Deltaprogramma, Topsector Water, kennisinstellingen en bedrijfsleven trekken samen op om de marktbetrokkenheid te vergroten en innovaties te stimuleren. Ook internationaal wordt samengewerkt om het Deltaprogramma als thuismarkt optimaal te benutten, om kennis en kunde te vermarkten en om het beheer van grensoverschrijdende rivieren af te stemmen.

Kennis en joint fact finding

De kennisagenda van het Deltaprogramma 2015 bevat de te beantwoorden kennisvragen en de innovaties die nodig zijn voor een voortvarende uitwerking en uitvoering van het Deltaprogramma. Het afgelopen jaar zijn deze kennisvragen ondergebracht en opgestart in de kennisprogramma’s die opgedragen worden vanuit Directoraat-Generaal Ruimte en Water, Rijkswaterstaat, waterschappen en provincies.

Het gaat om Kustgenese II, Afvoerverdeling Rijntakken, Verbetering systeemwerking Maas, Integrale studie systeemwerking IJsselmeergebied, Pilot Ruimtelijk Instrumentarium Dijken Krimpenerwaard, MIRT Onderzoek Alblasserwaard-Vijfheerenlanden, Strategische adaptatieagenda buitendijks en Onderzoek morfologie/erosie benedenrivieren. Voor de Stresstest Zoetwater zijn de eerste resultaten beschikbaar.

De kennis- en onderzoeksagenda Zoetwater is geactualiseerd, zie bijlage 2. Het Programmabureau werkt aan een overzicht van projecten die binnen deze onderzoeksthema’s worden uitgevoerd. Als eerste programma werkt Zoetwater aan een studie naar ‘triggers en signposts’ als onderdeel van adaptief deltamanagement.

Op allerlei manieren wordt binnen het Deltaprogramma gewerkt aan integrale oplossingen. Integrale oplossingen zijn gebaat bij integraal onderzoek – onderzoek dat sectoren verbindt en waarbij meerdere disciplines samenwerken. De behoefte aan dergelijk cross-sectoraal onderzoek zal in de toekomst alleen maar toenemen. De ministeries van Infrastructuur en Milieu en Economische Zaken onderzoeken samen met de topsectoren Agri & Food, Tuinbouw & Uitgangsmaterialen en Water en met de kennisinstellingen DLO, Deltares, MARIN en TNO hoe de cross-sectorale samenwerking verder versterkt kan worden. De kansen zijn inmiddels verkend en op korte termijn worden de mogelijkheden voor drie tot vier onderwerpen nader uitgewerkt. Belangrijk criterium bij de keuze van de thema’s is commitment vanuit het bedrijfsleven. 

Sinds 1 januari 2015 is het Nationaal Kennis- en Innovatieprogramma Water en Klimaat (NKWK) gestart (zie kader). Het NKWK brengt partijen samen om zo te zorgen voor een betere wisselwerking tussen kennis en praktijk en programmering van kennisvragen en onderzoek.

Kennisvragen uit het Deltaprogramma die het NKWK samen met andere partijen oppakt, gaan onder andere over het langetermijn en grootschalig kustgedrag in Kustgenese II, 'slim watermanagement', de klimaatbestendige stad, waterkeringen, de vervanging van natte kunstwerken en de ontwikkeling van het Nationaal Water Model. Hiervoor zijn gezamenlijke meerjarige onderzoeksplannen in voorbereiding, die mede input vormden voor de Kennis- en Innovatieagenda Deltatechnologie 2016-2019 van de Topsector Water. De startconferentie NKWK in april 2015 betekende een belangrijke impuls voor deze onderzoeksplannen. Het NKWK maakt op de volgende conferentie in 2016 de balans op van de voortgang en eventuele nieuwe samenwerkingsinitiatieven. In het NKWK zoeken de deelnemers tevens de verbinding met kennisvragen uit aanpalende beleidsterreinen, zoals Noordzeeonderzoek, waterkwaliteit, klimaatmitigatie, energiewinning, bodemdaling en natuur, en de Natuurambitie Grote Wateren van de Staatsecretaris van Economische Zaken.


De startconferentie NKWK

Het verslag van de startconferentie is te vinden www.nkwk.nl.


Nationaal Kennis- en Innovatieprogramma Water en Klimaat

In het Nationaal Kennis- en Innovatieprogramma Water en Klimaat (NKWK) bundelen het ministerie van Infrastructuur en Milieu, het ministerie van Economische Zaken, het Deltaprogramma, Rijkswaterstaat, Planbureau voor de Leefomgeving, KNMI, waterschappen/STOWA, Deltares, TNO, Wageningen UR, NWO, universiteiten en bedrijfsleven binnen het samenwerkingsverband van de Topsector Water hun vraagsturing, kennisontwikkeling en praktijktoepassing. Het doel is om maatschappelijke vragen op het gebied van water,ruimtelijke inrichting en klimaat effectief en efficiënt te beantwoorden en een interessante thuismarkt voor het (exporterend) bedrijfsleven te creëren. Fundamenteel, strategisch en toegepast onderzoek worden in samenhang geprogrammeerd. Zo wordt tevens effectiever aansluiting gezocht met de EU-onderzoeksprogramma’s en bijbehorende budgetten. Het NKWK staat open voor aansluiting van andere partijen, zoals provincies en gemeenten. Het NKWK loopt tot en met 2020 en wordt in 2017 tussentijds geëvalueerd.


Het Deltaprogramma heeft de afgelopen fase door joint fact finding veel kennis en kunde gedeeld met partijen. Belangrijk voor dit proces zijn eenduidige uitgangspunten en een eenduidig instrumentarium. Onder meer de deltascenario’s en de aanpak van adaptief deltamanagement (zie paragraaf 6.4, ‘Meten, weten, handelen’) vormen de uitgangspunten. Het Delta-instrumentarium zorgt voor eenduidig instrumentarium.

Een van de onderdelen van het Delta-instrumentarium is het Deltamodel, dat als Nationaal Water Model wordt doorontwikkeld. Met dit model zijn de onderbouwende waterhuishoudkundige berekeningen gemaakt voor de analyse met landelijke dekking van de wateropgaven en voor de voorkeursstrategieën en deltabeslissingen. 

Het Nationaal Water Model blijft ook in deze fase in gebruik als gezamenlijk analyse-instrument, zodat de berekeningen voor de nadere uitwerking van gebiedsgerichte strategieën en de deltabeslissing Zoetwater onderling consistent en reproduceerbaar blijven. Het Nationaal Water Model wordt in de periode 2016-2017 doorontwikkeld voor toepassingen op het gebied van waterkwaliteit, de vervanging van natte kunstwerken en de toetsing van waterkeringen.

Markt en innovatie

Binnen de Topsector Water vindt een dialoog plaats om de marktbetrokkenheid binnen het Deltaprogramma verder uit te werken. De partijen hebben vijf aspecten benoemd die als kansrijk worden gezien:

Vroegtijdig bekendmaken planning van aanbestedingen en werkzaamheden

De markt geeft aan dat het vroegtijdig bekendmaken van aanbestedingen en de planning van werkzaamheden het bedrijfsleven in de gelegenheid stelt om capaciteit en logistiek optimaal te organiseren. Het Hoogwaterbeschermingsprogramma geeft jaarlijks al een voortrollend overzicht van projecten de komende zes jaar. Een logische vervolgstap is dat Rijkswaterstaat en waterschappen een activiteiten- en aanbestedingskalender gaan publiceren om de uitvoeringsopgave van het Deltaprogramma nog inzichtelijker te maken.

Werkzaamheden combineren in de tijd
De programmatische benadering van het Hoogwaterbeschermingsprogramma biedt de markt vroegtijdig inzicht in de uitvoeringsagenda en geeft de gelegenheid om de waterveiligheidsopgave te koppelen aan andere voorziene opgaven in het gebied. In de consultatiefase van het conceptprogramma en bij de scoping van de verkenningsfase van het project worden meekoppelkansen in beeld gebracht. Verwacht wordt dat deze aanpak meerwaarde biedt en ook kostenbesparend kan werken voor (grotendeels) publieke opdrachtgevers. Keringbeheerders kunnen de uitvoering van projecten binnen het Hoogwaterbeschermingsprogramma vervroegen ten opzichte van het vastgestelde programma door projecten voor te financieren. De rentekosten die dit met zich meebrengt, zullen worden afgewogen tegen de verwachte meerwaarde en kostenbesparing.

Kostenbesparing door bundelen contracten
Om de uitvoeringsopgave van het Deltaprogramma te realiseren, is het noodzakelijk om kosten te besparen en de efficiëntie te vergroten. Door grotere contracten aan te besteden kan het bedrijfsleven aan beide doelstellingen bijdragen. Het bedrijfsleven heeft hierdoor lagere offertekosten en kan het werk efficiënter plannen en mankracht en materieel efficiënter inzetten. Waterschappen kunnen hieraan bijdragen door samenwerking en bundeling van contracten.

Ondernemerschap stimuleren
Nieuwe contractmodellen zoals Design Build Finance and Maintain (DBFM) stimuleren ondernemerschap. Deze langetermijnovereenkomsten tussen de overheid en de markt geven bedrijven meer ruimte om creatieve en multifunctionele oplossingen aan te dragen die kunnen bijdragen aan een efficiënte uitvoering van het Deltaprogramma.

Ruim baan voor innovaties, kennisontwikkeling en pilots
De Nederlandse watersector heeft wereldwijd een goede reputatie. Nederland staat bekend als center of excellence, maar moet wel blijven investeren om zijn positie te behouden. Om buitenlandse partijen te overtuigen werken Topsector Water en het Deltaprogramma samen om pilots te ontwikkelen en deze op professionele wijze te etaleren aan de grote stroom internationale delegaties en om de kansen te vergroten voor opschaling van Nederlandse innovaties, pilots en proeftuinen in het buitenland. 


Marktvisie Unie van Waterschappen

De waterschappen stelden vorig jaar de marktvisie ‘De waterschappen als publieke opdrachtgever’ vast. Hierin spraken de waterschappen gezamenlijke ambities af voor de thema’s kennis, aanbestedingen, innovatie en duurzaamheid. Realistische ambities waarmee elk waterschap hard aan het werk is om ze te halen. 



Samenwerken aan waterveiligheid in de gouden driehoek

De waterschappen en Rijkswaterstaat realiseren samen de versterkingsopgave van de waterkeringen in het Hoogwaterbeschermingsprogramma. Met het huidige tempo van dijkverbetering is de opgave niet realiseerbaar én te duur. Samen met de markt en de kennisinstellingen moet gezocht worden naar slimmere oplossingen waarvan innovaties op het gebied van techniek en contractvormen belangrijke onderdelen vormen. 

Om deze gezamenlijke ambitie om het Hoogwaterbeschermingsprogramma doelmatiger te realiseren heeft het HWBP in 2015 een samenwerkingsovereenkomst gesloten met de Topsector Water. In de overeenkomst benoemen de partijen hoe keringbeheerders, kennisinstellingen en bedrijfsleven optimaal kunnen samenwerken door elkaar beter te informeren, vroegtijdig te betrekken en ondernemerschap ruimte te geven. Ook wordt ingezet op innovatie, waarbij de gouden driehoek overheid-bedrijfsleven-kennisinstituten samenwerken aan het ontwikkelen van nieuwe kennis, innovatieve oplossingen, pilots en beleidsondersteunend advies.


Innovatie

Innovatieve oplossingen zijn van groot belang om de opgaven voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening efficiënter, goedkoper en aantrekkelijker te realiseren. Het Deltaprogramma stimuleert daarom innovatieve pilots. Er zijn tot nu toe veel goede voorbeelden benoemd (zie DP2015, paragraaf 6.3, kader ‘Innovaties voor waterveiligheid en zoetwater’). Ook dit Deltaprogramma 2016 bevat weer een overzicht van innovaties op het gebied van waterveiligheid en zoetwatervoorziening. De projecten zijn het resultaat van nieuwe vormen van samenwerking tussen overheid, marktpartijen en kennisinstellingen in de topsectoren.

De Topsector Water heeft met het Deltaprogramma een belangrijke thuismarkt. Innovaties zoals de Zandmotor en de Hondsbossche en de Pettemer Zeewering vergroten de thuismarkt en voeden de ‘Dutch Delta Approach’ met nieuwe kennis en kunde. Toepassing van deze innovaties in pilots of proeftuinen vergroot de kansen tot opschaling in het buitenland en kan tevens bijdragen aan de Topsector Water-doelstelling om in 2020 de toegevoegde waarde in het buitenland verdubbeld te hebben.


Innovaties voor waterveiligheid en zoetwater

Innovaties op het gebied van waterveiligheid

Innovatieve dijkversterking
Een recente innovatie om dijken te versterken, is het vernagelen van dijken. Dit is een methode waarbij grondankers in de steile helling van de bestaande dijk worden geboord om te voorkomen dat de dijk afschuift. Een ander voorbeeld van een innovatie voor dijkversteviging is het gebruik van geotextiel om piping te voorkomen. Geotextiel wordt verticaal in de dijk gebracht en fungeert als een soort filter dat wel water doorlaat, maar geen zand. Deze methode is goedkoper dan conventionele methoden om piping te bestrijden en bespaart ruimte. Sensortechnieken om dijkstabiliteit op afstand te monitoren worden in pilots op verschillende locaties in Nederland verder ontwikkeld. Voorbeelden van multifunctioneel gebruik van dijk of duin en innovatief dijkontwerp waarbij dijkversterking gecombineerd wordt met natuurontwikkeling zijn het Marconi-project bij Delfzijl, het creëren van vooroevers bij de Houtribdijk en van achteroevers in de Koopmanspolder.

Combinatiedijk
Een combinatiedijk maakt het mogelijk om bij noodzakelijke dijkversterkingen ook invulling te geven aan andere ruimtelijke wensen in het betreffende gebied, zoals recreatie, ruimtelijke kwaliteit en natuur, of simpelweg voor parkeergelegenheid. Voorbeelden zijn Scheveningen waar de dijkversterking is gecombineerd met een boulevard, de dijkversterking in Cadzand die is gecombineerd met de aanleg van een gemeentelijke jachthaven, en het Kustwerk Katwijk, waar een dijk-in-duin is aangelegd in combinatie met een parkeergarage. 

Innovaties op het gebied van Ruimtelijke adaptatie

Landelijk 3D-model
Innovatieve rekentechnieken maken het sinds kort mogelijk om alle beschikbare data in rekenmodellen te gebruiken. Door deze informatie te combineren met een unieke dataset van hoogtedata ontstaat een landelijk 3D-model van Nederland. Er wordt ook onder water gemeten. Hierdoor is van de rivieren, estuaria en alle sloten bekend hoe hoog de bodem ligt, maar ook hoe deze in de tijd verandert. Een landelijk 3D-model kan worden ingezet om de ruimtelijke inrichting te toetsen op overstromingsrisico’s en om ondersteuning te bieden bij het opstellen van calamiteiten- en evacuatieplannen. Het model is ontwikkeld door Nelen & Schuurmans. 

Klimaat Effect Atlas
De Klimaat Effect Atlas is een digitale tool die ruimtelijke informatie over effecten van klimaatverandering inzichtelijk maakt. Daarmee wordt discussie en besluitvorming ondersteund. Ook helpt de atlas lokale overheden om te werken aan een klimaatbestendige toekomst. Zie www.ruimtelijkeadaptatie.nl.

Ondergrondse waterbergingen en waterpleinen
Door een tekort aan oppervlaktewaterberging kan in bebouwd gebied bij hevige regenval wateroverlast ontstaan bij woningen, bedrijven en in de infrastructuur. De gemeente Rotterdam heeft oplossingen bedacht die het overtollige regenwater tijdelijk opvangen en wateroverlast voorkomen in combinatie met de aanpak van andere opgaven in een gebied. Op het Benthemplein is een multifunctioneel waterplein ontwikkeld. Tijdelijke regenopvang op het plein is gecombineerd met een bijzondere openbare ruimte voor omwonenden. Naast wateroverlast raken tijdens hevige regenval de singels vervuild door het overstorten van het bestaande gemengde rioolstelsel. Samen met het waterschap Schieland en de Krimpenerwaard heeft de gemeente onder het Museumpark een ondergrondse waterberging aangelegd. Door de ondergrondse waterberging als verlengde van het rioolstelsel uit te voeren, krijgt het bassin een gecombineerde functie: voorkomen van wateroverlast én verbeteren van de waterkwaliteit. De bergingscapaciteit in het Rotterdamse centrum is spectaculair toegenomen. Met een omvang van 10.000 m3 is deze ondergrondse waterberging de grootste in haar soort in ons land.

Innovaties op het gebied van zoetwater

Voor zoetwater worden innovaties en veranderingen die gericht zijn op zuinig en effectief omgaan met water gestimuleerd. In overleg met de regio’s zijn per regio innovatieve klimaatpilots zoetwater benoemd (zie paragraaf 4.2, Deltaplan Zoetwater, Programmering onderzoeken en maatregelen (2016-2021)). Het Programmabureau Zoetwater heeft een plan van aanpak opgesteld om samenhang te borgen en opschaling van de resultaten te stimuleren.



Bouwen met de natuur

Nederland heeft een voortrekkersrol bij het concept bouwen met de natuur, waarbij natuurlijke elementen en processen worden gebruikt om de waterveiligheid te verhogen. De aanpak is gericht op het ontwikkelen van ‘levende waterbouw’. Dit betekent verbetering van de waterveiligheid door gebruik te maken van natuurlijke processen (zoals sedimentatie, deeltjes die zich vastzetten aan oevers of golfwerking, golven die zand verplaatsen) en organismen (zoals oesters, zeegras, riet en wilgen).

De afgelopen jaren zijn er verschillende pilots gestart, zoals versterking van de Hondsbossche en de Pettemer zeewering, het Sophiastrand, oesterriffen bij kwelders en schorren als kustbescherming, en de Zandmotor. Deze hebben aangetoond dat een integraal infrastructuurontwerp waarin natuurlijke processen zijn opgenomen, meerwaarde kan opleveren in vergelijking met traditionele oplossingen. Bijvoorbeeld omdat zo’n ontwerp leidt tot een goede klimaatbestendigheid, inpassing in het landschap, recreatiemogelijkheden of kostenbesparing. Waterveiligheid is daarbij wel een harde randvoorwaarde: de nieuwe methoden moeten minstens evenveel veiligheid bieden als de bestaande. 

In de pilotprojecten is veel kennis en ervaring opgedaan. Kennisinstituten en bedrijven willen deze nu omzetten in toepasbare instrumenten, zodat het concept bouwen met de natuur wereldwijd grootschalig en veilig kan worden toegepast.


  1. Instructie gebruik Deltaprogramma 2016
  2. Deltaprogramma in kaart
  3. Inleidende samenvatting
    1. En nu begint het pas echt
  4. Uitwerking en implementatie deltabeslissingen en voorkeursstrategieën
    1. Verankering deltabeslissingen en voorkeursstrategieën
    2. Implementatie van de deltabeslissingen
      1. Deltabeslissing Waterveiligheid
      2. Deltabeslissing Zoetwater
      3. Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie
      4. Deltabeslissing IJsselmeergebied
      5. Deltabeslissing Rijn-Maasdelta
      6. Beslissing Zand
    3. Voorkeursstrategieën
      1. Voorkeursstrategie IJsselmeergebied
      2. Voorkeursstrategie Rivieren
      3. Voorkeursstrategie Rijnmond-Drechtsteden
      4. Voorkeursstrategie Zuidwestelijke Delta
      5. Voorkeursstrategie Kust
      6. Voorkeursstrategie Waddengebied
      7. Hoge Zandgronden
  5. Deltaplan Waterveiligheid
    1. Inleiding
    2. Voortgang onderzoeken Deltaprogramma 2015
    3. Hoogwaterbeschermingsprogramma
    4. Verkenningen
    5. Planuitwerkingen
    6. Realisatie
    7. Beheer, onderhoud en vervanging
  6. Deltaplan Zoetwater
    1. Programmering en voortgang onderzoeken en maatregelen (2016-2021)
    2. Vooruitblik op toekomstige programmering (>2021)
    3. Voortgang andere relevante lopende projecten
  7. Het Deltafonds: financieel fundament onder het Deltaprogramma
    1. Inleiding
    2. De stand van het Deltafonds
    3. Middelen van andere partners
    4. De financiële opgaven van het Deltaprogramma
  8. Organisatie en aanpak van het Deltaprogramma
    1. Werkwijze Deltaprogramma en vervolgorganisatie
    2. Kennis, markt en innovatie
    3. Internationale samenwerking
    4. De systematiek 'meten, weten, handelen'
  9. Bijlagen
    1. Bijlage 1 - Werkwijze voor de Zoetwaterprogrammering
    2. Bijlage 2 - Geactualiseerde kennis- en onderzoeksagenda Zoetwater
    3. Bijlage 3 - Voortgang afspraken vitale en kwetsbare functies
      1. Bijlage 3.1 - Aanpak nationale vitale en kwetsbare functies
      2. Bijlage 3.2 - Voortgang in het eerste verslagjaar - samenvatting
      3. Bijlage 3.3 - Voortgang per functie
    4. Achtergronddocumenten en downloads
    5. Colofon